Is Noorderbreedte typisch Forum voor Democratie?

Een moeilijke vraag van de hoofdredactie naar aanleiding van de laatste verkiezingen:

‘Forum voor Democratie richt zich op identiteit, ons landschap, het land waar we vandaan komen. Nou doet Noorderbreedte dat in zekere zin ook. Toch hebben wij het gevoel dat we het op een andere manier doen. Is dat zo? En waar zit dan het verschil in? We vroegen ons af of jij als filosoof daar iets over zou willen schrijven voor onze website.’

Een filosofisch spelletje zoek de verschillen dus.
Identiteit

Ik begin met identiteit. Laten we het recente project ‘Typisch Gronings’ eens bij de kop pakken. Op de NB-site staat daarover het volgende: ‘Na de bevingen van de aarde volgt een evenzo vernietigende ”verbeteroperatie”. Zo raakt Groningen niet alleen zijn veiligheid maar ook zijn eigen identiteit kwijt. Dat laten we niet gebeuren! Noorderbreedte startte in de zomer van 2017 de actie Typisch Gronings. Bewoners brengen in kaart wat voor hen Typisch Gronings is – opdat dat niet onder de voet wordt gelopen.’

Een greep uit de voorlopige resultaten: stamppot bruine bonen, rode bakstainen, grote graanschuren, noeste arbeid, rebels communisme.

(https://noorderbreedte.nl/dossiers/typisch-gronings/)
Typisch Forum voor Democratie

Dan Forum voor Democratie. Ik hanteer het principle of charity, probeer de positie van FvD zo gunstig mogelijk voor te stellen en ga daarom niet in op Thierry Baudet’s gebruik van termen als ‘homeopathische verdunning’ en ‘boreaal’.

Van de FvD-site: ‘Op dit moment subsidieert de Nederlandse overheid segregatie-bevorderende, weg-met-ons projecten; terwijl we datgene waar we trots op mogen zijn, het mooiste en het beste dat het Westen heeft voortgebracht, onderschoffelen.

Dat moet veranderen. We moeten muziek en kunst, cultuur en kennis veel meer onderwijzen op scholen en uitdragen in de media; en het gedachtengoed van filosofen als Erasmus en Spinoza ontsluiten voor een breder publiek, bijvoorbeeld via educatieve documentaires.

De afgelopen decennia is gepoogd de Nederlander van zijn geschiedenis te vervreemden en van zijn cultuur los te snijden. Dit moet niet alleen stoppen, het moet worden teruggedraaid. Voor effectief cultuurbeleid hoeft niet meer geld te worden uitgegeven; het huidige budget moet anders en beter worden besteed.

Wij willen:

Al die mooie dingen die het Westen heeft voortgebracht weer onderwijzen, uitdragen en promoten.
Stoppen met het subsidiëren van segregatie.
Stimuleren investeringen bedrijfsleven in Nederlandse film, kunst. Ook meer Nederlandse cultuur op de NPO.
In het algemeen: weer van ons land gaan houden en trots zijn op onze gedeelde geschiedenis en toekomst!
(https://forumvoordemocratie.nl/standpunten/cultuurbeleid)’
Wat zie ik als de belangrijkste verschillen?
1 Zoeken versus vinden

Typisch Gronings veronderstelt wel dat er iets als een Groninger identiteit bestaat, maar realiseert zich tegelijkertijd dat het die samen met de bewoners moet zoeken.

FvD daarentegen beschikt kennelijk al – vraag me niet hoe – over een integrale boedelbeschrijving van de Nederlandse cultuur en geschiedenis.

 

2 Bewoners Groninger land versus ‘ons’

Typisch Gronings gaat in gesprek met bewoners en helpt hen zo hun identiteit te vinden.

FvD daarentegen spreekt niet met maar namens ‘ons’.
3 Openheid versus geslotenheid

Bij Typisch Gronings kan iedere bewoner meepraten. Niet waar je ooit was, maar waar je nu woont telt.

Bij FvD staat ‘ons’, het volk, tegenover interne en externe vijanden. De interne vijand bestaat uit degenen die hebben geprobeerd de ‘Nederlander van zijn geschiedenis te vervreemden en van zijn cultuur los te snijden’.

Wie de externe vijand is, blijft impliciet. Maar ‘onze geschiedenis en toekomst’ suggereert het bestaan van vreemdelingen. Kan wie ‘onze’ geschiedenis niet deelt, ‘onze’ toekomst wel delen?

Zo nee, wie is dan die de strange stranger? Iedereen die geen Nederlander is? (Maar wat betekent dat? Geen Nederlands paspoort heeft? Of niet van Nederlandse afkomst is?) Wie niet bij het ‘ons’ van ‘weg-met-ons’ en ‘ons’ land hoort? (Maar – zie boven – wie bepaalt wat ‘ons’ is?) Wie niet bij ‘het Westen’ hoort? (Maar wat is het Westen?) Wie ‘filosofen als Erasmus en Spinoza’ niet gelezen heeft? (Of niet voldoende begrijpt, zoals ik? Of niet naar hun ideeën leeft?).
Zijn er ook overeenkomsten?

Typisch Gronings valt dus op drie punten duidelijk te onderscheiden van Forum voor Democratie. Toch zijn er zeker overeenkomsten, zoals de NB-hoofdredactie al aangaf: beide richten zich op identiteit, ons landschap (al doet FvD dat misschien minder expliciet) en het land waar we vandaan komen.

Stel nu dat mensen Typisch Gronings gebruiken om het Groninger ‘ons’ af te bakenen. Wie van stamppot bruine bonen houdt, van rode bakstainen, grote graanschuren, noeste arbeid en rebels communisme is een echte Groninger. Stel nu dat dit criterium de grenzen van de gemeenschap bepaalt: wie niet van bruine bonen enzovoorts houdt, moet weg. Dit gedachtenexperiment leert dat elke poging om een identiteit af te bakenen altijd een gevaar in zich draagt – ook Typisch Gronings.
Identiteit van wie en wat?

Maar moeten we daarom identiteitsloos door het leven gaan? Ik denk het niet. Goed, natuurkundig gezien ben ik misschien niet meer dan een tijdelijke bundeling van elementaire deeltjes. Toch vallen er ook sociologische, historische, literaire of juist alledaagse verhalen over mij te vertellen. En al vallen die verhalen niet altijd samen en veranderen ze ook, ze maken mij wel mede tot wie ik ben. Daarbij overstijgt een groot deel van die verhalen mij – zo figureer ik slechts in het verhaal van de Nederlandse geschiedenis, en dat is waarschijnlijk nog te sterk uitgedrukt. Mijn persoonlijke identiteit kan niet bestaan zonder de identiteit van de groepen waartoe ik behoor. Wie niet in een groep leeft, is een dier of een god, zei Aristoteles. Want alleen in een groep kan de mens floreren. Recent onderzoek, zoals van psychologe Naomi Ellemers, geeft de klassieke Griekse filosoof gelijk. Ik moet Thierry Baudet nageven dat hij – weliswaar mede dankzij zijn voorgangers Frits Bolkestein, Pim Fortuyn en Geert Wilders – een essentiële vraag weer op de politieke agenda heeft gekregen: wie zijn wij? Ook heeft hij goed begrepen dat mensen een gedeeld verhaal nodig hebben om voor te leven, een verhaal dat verleden, heden en toekomst tot een zinvol geheel smeedt. Helaas was Baudet’s intellectuele creativiteit daarmee op en is hij in de bekende reflexen vervallen: een simplistisch historisch verhaal als maatstaf nemen, het ‘wij’ definiëren vanuit het ‘niet-wij’.

Kan het dan anders? Ik hoop het. Het begint er in elk geval mee kritisch naar de vraag ´wie zijn wij?’ zelf te kijken. Hoezo ‘wie’? Want mensen zijn – zoals filosoof Bruno Latour schrijft – altijd al verbonden met niet-mensen. Met stampot bruine bonen bijvoorbeeld, rode bakstainen, grote graanschuren. Maar ook met bijen, grutto’s, wormen. Het lijkt mij ook gezien de steeds urgentere milieuproblemen zaak om de vraag naar identiteit niet te antropocentrisch te stellen. Daarbij is identiteit altijd al verbeeld en geconstrueerd, zoals historicus Benedict Anderson heeft laten zien in Imagined Communities, een boek dat FvD-stemmers beter kunnen lezen dan Hegel’s Rechtslehre of Spengler’s Der Untergang des Abendlandes.

‘Wie en/of wat zijn wij nu, hoe zijn wij zo geworden, en wat willen en kunnen wij gezamenlijk worden?’ Dat lijkt mij kortom de juiste vraag. Toegegeven, niet erg catchy geformuleerd. Maar de makers van de Typisch Gronings-toolbox kunnen die vraag vast aansprekender brengen.