Het jaar 2020, het jaar waarin we nu leven, lag in 1994 een immens eind weg. Het leek een eeuwigheid vooruit – al is het ‘slechts’ een kwart eeuw. Het was – en is – best lastig om vooruit te kijken. In 1994 werden er 200 toekomstplannen voor Groningen ingediend.

En nu, in 2020. is de Groningers opnieuw gevraagd om plannen voor een betere toekomst in te leveren. Nu zijn er 900 ideeën door burgers aangedragen. Onder de inzendingen valt 100 miljoen euro te verdelen. In september en oktober breekt het publieke debat erover los; daarna zal een burgerpanel kiezen waar de pot met geld wordt leeg gestrooid. Het is uiterst relevant om na te denken over hoe de wereld er over 20, 50 of 100 jaar uit kan zien – en wat je gewenst vindt. Want naast die 100 miljoen is er in het kader van het Nationaal Programma Groningen ruim een miljard voor een betere toekomst van Groningen. Lokale en regionale bestuurders gaan die 1 miljard uitgeven. Als ze wijs zijn, sluiten ze nauw aan bij wat de Groningers zelf kiezen. Dus ook daarom is het belangrijk dat we komende weken heldere keuzes maken over de gewenste toekomst.

Een paar plannen; rijp en groen

Noorderbreedte publiceerde afgelopen zomer een aantal vernieuwende toekomstplannen die in 2020 zijn ingeleverd. Dat maakte nieuwsgierig naar wat mensen in 1994 inzonden. Een van de toenmalige toekomstdenkers voorzag de afscheiding van Groningen. Nederland fragmenteert, zo voorzag hij, en daarom koos Groningen in zijn toekomstbeeld voor Abductie, het tegenovergestelde van de Reductie vier eeuwen geleden toen Groningen zich aansloot bij andere Nederlandse gewesten.

Ik lees nog zo’n ingrijpend scenario over de ‘aansturing’ van de samenleving: door ’spelregelwoekering’ werken de oude structuren niet meer, constateert deze inzender en daarom wordt ons maatschappelijk bestel niet langer door gemeenten en rijksoverheden bepaald. Nee dat doen vijf schoorstenen die willekeurig kleuren stoom uitbraken en daarmee de besluitvorming sturen – als een loterij. De vijf pijpen van de Hunzecentrale die in dit toekomstbeeld uit 1994 de hoofdrol spelen zijn inmiddels opgeblazen en neergestort, maar het gevoel dat we bestuurd worden door een tombola-achtig mechanisme bekruipt me wel af en toe als ik zie hoe Tweets zonder inhoud de richting van onze overheid bepalen.

In sommige toekomstbeelden van toen komt religie terug, bijvoorbeeld met de Martini-kathedraal als centrum. Er waren verontrustende vergezichten, zoals de ‘grote storing’ die alles op zwart zet waarna overigens ‘vrijstaat Rottum’ als vluchthaven wordt opgebouwd. Iemand maakte van Groningen in 2020 een bejaardenreservaat. Er is een scenario waarbij we alle troep hierheen halen: Groningen als grote afvalverwerkingsprovincie. Buitengewoon prikkelend, maar ook lastig te vatten is het plan Negninorg (lees achterstevoren). Deze toekomstdenker keerde de historische binnenstad om en sneed hetzelfde contour uit in het lageland bij Harkstede. Wonderbaarlijk, deze omgekeerde stad Groningen, maar wel echt vernieuwend en spraakmakend. 

Zo gek is het nou ook weer niet

Enig om te lezen al die originele ideeën, maar wat heb je eraan? Mij helpt het om me te realiseren dat onze wereld er evengoed heel anders zou kunnen uitzien wanneer wij andere keuzes hadden gemaakt. Eén plan haakt bijvoorbeeld in op de vervuiling van de oceanen en het blijvende onvermogen van de mens om zich in te houden en de visvangst te beperken. De inzender voorzag dat het steeds verder uit de hand zou lopen en de oceanen er in 2020 leeg en vies bij zouden liggen. Dan draait het perspectief echter, want de Groninger boeren hebben er wat op verzonnen; ze maakten achter de dijk grote vijvers waar ze vis zijn gaan kweken – en die nieuwe natte bedrijfstak heeft in 2020 de wereld veroverd.

Ik lees over scenario’s waarin de stad floreert en het platteland onder water wordt gezet als natuur en recreatiegebied. Soms integraal, dan is het erg ver afgedreven van mijn voorstellingsvermogen. Meer affiniteit kan ik opbrengen voor plannen om het ommeland gedeeltelijk onder water te zetten. Een Oldambtmeer plus plus, een Roegwold XL of een kustland met nieuwe dorpen (wierden) aan zee. 

Iemand verzon een plan waarin in 2020 de NAM geen gas meer zou boren en er van de NAM-locaties fijne plekken zouden worden gemaakt; oases van rust, wildernissen of toeristische trekpleisters. In 1994 kon bijna niemand zich voorstellen dat we zouden stoppen met aardgas winnen, laat staan dat we het hadden over een make-over voor de boorlocaties. Nu is het bewaarheid!

Het vergt wat om je over te geven aan dit soort vrije toekomstplannen. Niet iedereen is daarvoor in de wieg gelegd. Lector Rob Roggema scande de 900 Toukomst-plannen van nu en ontdekte dat de ‘bedachte’ toekomst vaak niet meer is dan een doorgetrokken heden. In lijn daarmee valt de keus van de jury destijds te begrijpen. Die koos 25 jaar geleden namelijk voor een toekomstplan dat dichtbij huis bleef. De vijf Hunze-schoorstenen met gekleurde rookpluimen kregen geen steun. Een kleine premie (duizend gulden) was er voor onder meer de Martinikathedraal, Vrijstaat Rottum en Negninorg. De winnaar werd toen: plant een boom! Een jubileumboom als symbool voor een groot plan dat behelst om in een natuurlijk tempo, het landschap zo te hertekenen dat natuurlijke processen meer ruimte krijgen.

Tsja, 25 jaar later weten we dat de provincie de uitslag van deze prijsvraag in een diepe la heeft gestopt: er zijn veel meer bomen omgezaagd dan geplant en het natuurlijke web is ondertussen nog veel verder ondermijnd. Het enige wat uit de berg creatieve ideeën van toen gerealiseerd is, zijn de kunstwerken aan de stadsrand van de stad Groningen ter markering van de grondhonger. Maar eigenlijk telt dat niet, want dat was een ‘oud’ idee uit de koker van de provincie dat is ingebracht in de prijsvraag. Nee, zo moet het dus niet.

Hoe dan wel? Durf!

Wanneer je een ver toekomstbeeld toelaat, geeft het ruimte. Het laat je zien: het kan ook best anders als we dat willen en vooral: wanneer we daarvoor kiezen.

Neem bijvoorbeeld de landbouw. Eeuwenlang betekende het boerenbedrijf in Noord-Nederland werk voor burgers, leven voor de dorpen en invloed via de politieke kanalen. Maar dat is niet meer zo. Voedsel kunnen we steeds meer in industriehallen telen – dichterbij de afnemers aan de rand van de stad. De moderne landbouw heeft amper menskracht nodig en we willen de grond deels anders benutten – namelijk om te wonen, voor energie, water en om de natuur te reanimeren. Dat zijn ingrijpende veranderingen. Toch zou ik hier niet willen oproepen om boeren van hun grond te jagen. Integendeel, het boerenbedrijf kan zich namelijk prima aanpassen aan wat de samenleving nu nodig heeft: voedsel telen, zorgen voor schoon water en schone lucht en natuurlijke systemen aan de gang houden. De pioniers hebben al laten zien dat dat kan en steeds meer boeren gaan die kant ook op.

Voor een omwenteling naar moderne (stads)landbouw is wel iets nodig: leiding. Om een stevige draai in te zetten en op gang te helpen moet er iemand de regie nemen. In onze wereld is dat de overheid. Niet alleen bij de landbouw en zorg voor de aarde, ook voor een betere verdeling van de brede welvaart onder de burgers en nieuwe energiebronnen kijken we naar de overheid. Maar die durft niet diep in te grijpen, of ze kan het niet. Volgens de Belgische auteur David van Reybrouck is er sprake van een democratische vastloper. Ons bestuur kijkt niet ver vooruit omdat politici hun gedrag afstemmen op de kiezer. Als je horizon reikt tot de verkiezingen over vier jaar, anticipeer je niet erg op de verdere toekomst.

Hoe zou Van Reybrouck de 1,15 miljard euro voor de toekomst van Groningen besteden? Hij geeft in zijn boeken een suggestie om de machine weer aan de loop te krijgen: loting. Pak een paar goede plannen en neem de dobbelsteen of lotto-bak. Dit middel is eerder verdienstelijk gebruikt in het oude Griekenland en in de Renaissance zijn er bloeiende republieken als Florence van Venetië mee opgebouwd, betoogt hij. Niks pappen en nathouden, geen halve oplossingen, Groningen kiest werkelijk voor een van de #vrijetoukomstplannen.

Gaat het lage veengebied onder water? Zien we de kustboeren straks vissen zonder boot? Vestigen de grote boeren zich aan de rand van de stad? Wonen we straks weer op wierden in zee? Als we nu werkelijk durven te kiezen zijn we dat over 25 jaar vast nog niet vergeten: kijk in 2020 koos Groningen haar eigen toekomst. Wat een durf!

PS. Een heel klein beetje is ‘Toukomst’ de weg van Van Reybrouck opgegaan. Het burgerpanel dat in oktober kiest waar de 100 miljoen naartoe gaat, is via loting tot stand gekomen.

Lees hier alle blogs van Ineke.