Meestal denk je er niet bij na – van wie natuur is. Ja, van Natuurmonumenten of Staatsbosbeheer natuurlijk, of van het provinciale landschap. Maar eenmaal erin, in de natuur, voelt het niet zo. Dan is de natuur van zichzelf, of van iedereen. De vogels en de insecten maakt het ook niet uit welk bordje er aan het begin van het pad staat.

Bij het Zandgat in Kostvlies – van de N34 af achter Gieten en Gasselte – ligt het wat anders. Een bedrijf haalde hier decennialang zand vandaan en zo ontstond een klein maar diep meertje met hoge wallen. Toen het bedrijf genoeg zand had gewonnen, of toen er geen bruikbaar zand meer over was, kwam het Zandgat te koop te staan.
Ondertussen hadden de in- en omwonenden het meertje in de armen gesloten als recreatieplas. ’s Zomers zwemmen, ’s winters schaatsen, wandelen, spelen of anderszins recreeren in de tussenliggende seizoenen. Een gekoesterde plek werd het, waar je als kind speelde, waar jouw kinderen speelden, een warm, gelukkig stukje geheugen.
Groot waren dan ook het verdriet en het verzet toen het Zandgat in handen kwam van een ondernemer uit Venlo, die plannen ontwikkelde voor een commerciele visvijver. Hij zette een hek om het terrein en bordjes ‘verboden toegang’. Hij zette karpers uit, beesten die geen kant op konden, behalve met een haak in hun bek de ellende tegemoet.
Gelukkig zette de gemeente Aa en Hunze een streep door de karperplannen, waarna de eigenaar zijn plas weer te koop zette. Een nieuwe kans voor omwonendenvereniging De Hamerlanden, die er al voor het Limburgse intermezzo over dacht de plas te kopen. Maar kon dat, natuur kopen, als gewone mensen zijnde? Het kon, na wat De Hamerlanden-voorzitter Hans Haerkens op de ‘opening’ van het Zandgat ‘een lijdensweg’ zal noemen.

Dure natuur

Het openingsfeestje is op een kletsnatte zondagochtend, begin februari. Het begint in Brasserie de Semslanden, het clubgebouw-restaurant van de gelijknamige golfclub. Buiten duwen mensen onder paraplu’s hun karretjes over de green – weer of geen weer, de Semslanden golft stug door.
Binnen zit het vol met inwoners van Kostvlies en andere bij het Zandgat betrokkenen. Er is koffie en gebak, er zijn toespraken van spilfunctionarissen en onmisbare schakels. Wethouder Henk Heijerman van Aa en Hunze roemt de aankoop van het Zandgat als voorbeeld van succesvolle burgerparticipatie. Directeur Sonja van der Meer van Het Drentse Landschap zegt dat ze nog nooit honderd mensen bij de opening van een natuurgebied heeft gezien.
Het Zandgat kwam op 70 duizend euro voor 4,5 hectare. Een duur stukje natuur; normaal is 10 duizend per hectare, zegt Van der Meer. De bewoners brachten 30 duizend euro bijeen. Zij worden voor 10 procent eigenaar van het Zandgat. Het Drentse Landschap voor 90 procent, dat was de voorwaarde. Kostvlies heeft wel voor de helft zeggenschap, ook dat was een eis.
‘Waar hebben we het over?’, zegt Hans Haerkens. ‘Het Zandgat is het paradijs op aarde. Een hedendaags Hof van Eden. Een prachtig gebied.’ Vooral door de stilte, bij solitair bezoek, of in klein gezelschap, de stilte die je ‘tot je moet nemen’. In het Zandgat ligt het DNA van Kostvlies, gaat Haerkens door; spelen, schaatsen, vissen, ravotten. Het Zandgat brengt mensen bij elkaar. ‘Het Zandgat is cultureel erfgoed. Het Zandgat is emotie. Met het Zandgat zijn we erin geslaagd te verbinden, mensen bij elkaar te brengen.’ Het was een proces van lange adem, met ‘kippenvelmomenten’, en al met al een ‘ hallucinerende ervaring’. ‘Waarom zou je naar de Franse Alpen willen, als je ziet hoeveel schoonheid je hier om je heen hebt?’ Overeenkomstig de planning gaan we om 11.50 uur op weg naar het Zandgat, onder begeleiding van een dweilorkest. Dat blaast alvast in op de parkeerplaats. Het regenwater stroomt via de dakgoot van het clubgebouw en een regenketting in een grindopvang. Daar gaan we, over de Nieuwe Dijk en de Achterweg: de Kostvlieters, in winterjassen, het dweilorkest voorop. Melodie: Ik verscheurde je foto, van Koos Alberts. Het is me het sfeertje wel.

‘Het Zandgat is het paradijs op aarde’

De Kostvlies is een rechte laan tussen de N378 en de Grensweg. In de omgeving liggen de golfbaan (dus), 18 hectare groot, vijf campings, een motorclub, Attractiepark Drouwenerzand en een vakantiepark van Roompot Vakanties. Allemaal particuliere, commerciele partijen. Maar het kleine Zandgat en zijn oevers zijn nu in handen van de gemeenschap. We zijn erbij en dat is prima, maakt het dweilorkest duidelijk. Viva Hollandia!
Het bordje ‘Verboden toegang’ bij de entree van het terrein is met rode tape afgeplakt. Ernaast hangt een nieuw bordje: ‘Van harte toegang in ons mooie Zandgat’.
Een pad, een afdakje waaronder iedereen een glas champagne kan pakken, of tweedrank druif-appel. Achter de bosjes het Zandgat: een stil meertje met hoge, beboomde oevers. Riet, rimpels op het water. Aan de andere kant een paar watervogels. Het doet denken aan een kraterplas uit WO1, maar dan groter. Hans Haerkens en Sonja van der Meer planten samen met een kind uit Kostvlies een boom. Er staan al vrij veel bomen rond het Zandgat, eentje extra staat niet in de weg. In een kring zingen we het Drentse volkslied, begeleid door de blazers en de trom; drie generaties inwoners van Kostvlies en Hamerlanden-leden. ‘Ik heb u lief, mijn heerlijk landje, mijn enig Drentheland’. De natuur zwijgt eerbiedig.

‘Geen commentaar’

‘Ik heb hier van de week twee keer een rondje gelopen. Dan kom je niemand tegen’, zegt een heer. Het is zo heerlijk rustig hier, normaal. Sereen bijna. Een rondje om de plas is een rondje in een andere wereld dan die van alledag.
Grietinus Plat, penningmeester van De Hamerlanden, woont hier al dertig jaar. Toen hij hier kwam wonen, lagen er bergen zand zo hoog als duinen. De buurt klaagde over zandverstuivingen. Alles was kaal. En moet je nu zien. Er is een groenploeg en een onderhoudsplan. De Hamerlanden heeft een Europese Leader-subsidie gekregen, die besteed wordt aan een boomgaard, een beweegtuin en een zwaluwoever, onder andere. Van de zomer gaat hij hier weer zwemmen, zegt Plat. Tussen de karpers, waarvan er nog honderden moeten zitten. Het is leuk, je eigen buurtmeertje. Maar Plat moet weer verder, leden werven, voor twintig euro per jaar. De Hamerlanden heeft donaties gehad van vijftig tot tienduizend euro. Heeft de golfclub ook gedoneerd? ‘Geen commentaar.’
Er is een lunch in Brasserie de Semslanden. Een bij de plas achtergebleven cameraman en zijn assistent van RTV Drenthe nemen een item op met de vicevoorzitter van De Hamerlanden. Die loopt door de natte bosjes, naar de achteruit bewegende camera toe. Lopen is dynamisch. ‘Een ontmoetingsplek voor Kostvlies en omgeving, dat is wat wij willen’, zegt hij. Tussen het groen zwermen kleine vliegjes. Het is even droog, of bijna droog.