Ik dacht dat ik voor mijn blogs de deur uit moest om iets mee te maken. Op pad, op zoek naar verhalen. Maar nu blijkt dat ik juist binnen moet blijven. Ik twijfel of mijn idealistische project wel gepast is nu. Nadenken over de toekomst in het midden van een crisis. Toch denk ik dat er geen beter moment is om idealistisch te zijn. Juist nu. Als iets uit elkaar valt, moet het namelijk opnieuw in elkaar gezet worden. En dat geeft lucht. 

Ik stel me de wereld voor als een schuifpuzzel. De stukjes waren er al, maar waren we tevreden met het grotere plaatje? Zat het goed in elkaar? Klopte het, of zat het allemaal in de war? Er waren veel problemen. Misschien minder urgent aan de oppervlakte dan het Coronavirus, maar van vergelijkbare of betwistbaar zelfs grotere ernst. Denk aan de klimaatcrisis, luchtvervuiling, hongersnood, IS. Of dichter bij huis, aan de aardbevingen. 

Veel mensen waren al aan het puzzelen, maar vaak met moeite. Sommige stukjes zaten muurvast. Wat je ook probeerde: het verschoof niet. Klimaatakkoorden werden wel gesloten, doelen gesteld, maar werden ze ook gehaald? En werden onze individuele klimaatdoelen behaald? Vaak niet. Het puzzelstukje ‘duurzaamheid’ zat klem. Ook ‘aardbevingen in Groningen’ zit al jarenlang vast. Af en toe een kleine verschuiving. Nooit genoeg. 

Het is ontzettend moeilijk om het grotere plaatje te zien. Dat is één van de belangrijkste redenen dat bijvoorbeeld zo weinig mensen iets ondernemen tegen klimaatverandering. Want kunnen we ons écht voorstellen dat de wereld zou vergaan? Dat we haar kapot maken? Dat we allemaal doodgaan? Waarschijnlijk ligt dat buiten ons voorstellingsvermogen.

Nu ligt het misschien iets dichterbij. Covid-19 laat ons zien hoe kwetsbaar we zijn. En we zien nu wél het grote mondiale plaatje, want iedereen is getroffen. De wereld is klein en kán kapot. Misschien was dit de reality check  die we nodig hadden om ons wakker te schudden. En nu we wakker zijn, zullen we eens goed naar onze schuifpuzzel kijken? We moeten straks de wereld opnieuw opbouwen. Zullen we het beter doen? 

In mijn eerste blog introduceerde ik haar al kort, Rahel Jaeggi, de filosofe over wie ik mijn masterscriptie over levensvormen schrijf. Levensvormen in de zin van gedeelde sociale praktijken die over langere tijd bestaan. Jaeggi’s filosofie is goed toepasbaar op de huidige situatie. Ze schrijft namelijk over levensvormen als leerprocessen. Hoe je een levensvorm beoordeelt is door te kijken naar de ontwikkeling en de omgang met crises. De uitbraak van het Coronavirus is een crisis als geen ander en dus ook een kans om onze huidige levensvorm aan de tand te voelen. Gaan we er iets van leren? Gaan we ons ontwikkelen? 

Een geslaagd leerproces bestaat uit verschillende onderdelen. Het is een dialectisch proces, in de Hegeliaanse zin. We beginnen met een status quo (these), een werkend systeem. Dan is er een conflict (antithese): een probleem of crisis. Het systeem dreigt uiteen te vallen. En dan kunnen er verschillende dingen gebeuren. Of het systeem faalt en verdwijnt. Of het komt er bovenop (synthese), maar dan beter. De these die we kenden had problemen. We zitten nu middenin een enorme antithese. Maar hoe komen we bij die synthese? 

Jaeggi definieert verschillende soorten crises, van klein tot groot, van intern tot extern. Eén vorm is de ‘paradigmatische crisis’, waar het Coronavirus naar mijn idee onder valt. Jaeggi: ‘In such a situation, we not only no longer know how to go on; we no longer even know what we can know or what it means to make progress toward solving a certain problem at all.’ Dit omschrijft een belangrijk aspect van de huidige situatie: een fundamenteel gevoel van onzekerheid. Alsof we fysiek voelen dat de schuifpuzzel in de war gehusseld wordt, en dat daardoor de grond onder onze voeten harder beweegt dan normaal. 

Wat lijkt het me moeilijk om in de schoenen te staan van diegenen die moeten bedenken hoe we uit deze situatie komen. Want zoals Jaeggi het zo mooi omschrijft, wat betekent het in deze situatie überhaupt om ‘eruit te komen’? ‘Eruit’ betekent in ieder geval dat we weer uit onze huizen mogen. Maar op wat voor manier is nog alleszins onduidelijk. De wereld zal door Corona anders zijn. Maar hoe, en of dit een verslechtering of vooruitgang wordt, zal nog moeten blijken. 

Iets anders belangrijks wat we kunnen leren van Jaeggi’s theorie over levensvormen, is dat we niet het  recht hebben om een slachtofferrol aan te nemen. Problemen voor een levensvorm, zijn ook ontstaan (in ieder geval ten dele) door die levensvorm. Jaeggi: ‘It is not “reality” that confronts forms of life with problems, but forms of life themselves that pose problems for themselves—or, in other words, it is the forms of life themselves that (must) make problems their own.’ 

Nu heeft het geen nut om met het vingertje te wijzen en mensen de schuld te geven van deze crisis. Maar we gaan er ook niks van leren als we niet durven te kijken naar hoe het zover gekomen is. Want dit is ons niet zomaar overkomen. Er is ons niks aangedaan. Het Coronavirus heeft zich zo snel en uitgebreid kunnen verspreiden door de mondiale levensvorm waar we allemaal in samenleven. Die levensvorm kende fundamentele, immanente problemen. En die problemen hebben deze crisis veroorzaakt. Dus laten we die problemen op de schop nemen. 

Als ik het nieuws lees, of praat met mensen in mijn omgeving zie ik dezelfde tendens. Een tendens van niet alleen zo snel mogelijk terug naar meer vrijheid en een status quo, maar ook het door willen naar een betere synthese. Een synthese waarin we minder reizen en beter met dieren omgaan. Duurzaamheid op nummer één. Van ‘zo snel mogelijk leven’ naar ‘beleven’. Naar onthaasten, ademen. Een synthese met minder vervreemding, waarin we weer weten wie onze buren zijn en waar de hulpbehoevende mensen bij ons in de buurt wonen. 

Laten we een voorbeeld nemen aan de stad Milaan, waar ze vorige week een extreem ambitieus plan introduceerde om auto’s uit de stad te weren. In The Guardian zegt een locoburgemeester van Milaan: ‘Of course, we want to reopen the economy, but we think we should do it on a different basis from before.’ These, antithese, synthese. Opnieuw schuiven met de puzzelstukken om een mooier plaatje te maken. 

Dit is mijn ideale plaatje: groene steden, schone lucht, dieren en spelende kinderen op straat. Wat is jouw ideale plaatje? Zullen we in discussie gaan? Zullen we schuiven met de schuifpuzzel en kijken welke stukjes we op dezelfde plek hebben gezet? Laten we op zoek gaan naar gemeenschappelijke gronden, laten we duwen en trekken aan waar we het over oneens zijn, maar laten we alsjeblieft deze kans tot ontwikkeling niet aan ons voorbij laten gaan. 

Trefwoorden