Blij en vitaal in Bakkeveen

Bakkeveen heeft alles wat een mens gezond en gelukkig kan maken. Aan weerszijden van een rustieke vaart genieten 1.925 inwoners van bos, buitenlucht en faciliteiten voor sport en ontspanning. Ze kennen elkaar en zien naar elkaar om. Er is een toneelvereniging, een 55-plussoos en een volkstuinencomplex. Er is een uitkijktoren, aan de rand van de Bakkeveense Duinen, om de bomen eens van de bovenkant te bekijken.

TEKST
Bert Nijmeijer

BEELD
Harry Cock

Huisarts Jon Brouwers zag de potentie van Bakkeveen als vitaal paradijsje. Ze had een boek gelezen van de Amerikaan Dan Buettner over zogeheten Blue Zones. In die vijf uitzonderlijke gebieden op de wereld (waaronder Sardinië, het Griekse eiland Ikaria en de Okinawa-eilanden ten zuiden van Japan) worden de mensen niet alleen beduidend ouder dan elders, maar bovendien ook gezonder en gelukkiger ouder.

In een reeks bestsellers legt Buettner uit wat het ‘geheim’ van deze gebieden is. Natuurlijk is dat geen echt geheim, de karakteristieken laten zich raden: de mensen eten er gezond, bewegen (wandelen, klussen, tuinieren, naar de sportschool gaan hoeft niet), vullen hun dagen zinvol, en hebben geen stress. Verder geloven de inwoners (waarin ze geloven maakt niet uit) en zijn ze opgenomen in de warme banden van familie, vrienden en buren. Ouderen zijn gewaardeerde voorbeelden van healthy ageing. Ook is het mooi, mediterraan weer in de Blue Zones, en zijn zee en schaduw nabij.

Brouwers – slank, blond, smetteloos – zette in gedachten een blauwe cirkel om Bakkeveen. Net zoals Buettner of een andere langleven-geleerde (in alternatieve lezingen ligt de oorsprong van de term ‘Blue Zone’ bij de Belg Michel Poulain) met de andere voorbeeldzones had gedaan. Natuurlijk is Brouwers niet de enige met dat idee; overal ter wereld zien mensen graag Blue Zones ontstaan. Hun woonplaats of regio zo noemen, is stap één.

Op een zaterdag in april onderzoeken Brouwers en vrijwilligers – verpleegkundigen, de oud-huisarts van het dorp, een Groningse promovenda – de conditie van op papier 105 Bakkeveners. Zij hebben in het gebouw van de gereformeerde kerk een parcours uitgezet langs tests en meetapparatuur. Als de deelnemers dat hebben afgelegd, is bekend, als bij een APK, wat er aan hen moet worden gerepareerd voor ze zonder kans op haperen verder kunnen.

Een maand geleden hebben ze hetzelfde onderzoek doorlopen, waarna ze een boekje meekregen met gezonde recepten en feelgood-tips (‘lachen is gezond’). Erwin Dijk (35), die met zijn vader en zijn broer een fabriek in snacksauzen heeft, en zijn vriendin Robin (vandaag jarig en 29 geworden) deden toen ook mee. Sindsdien eten ze linzensoep, stamppot knolselderij en bloemkool-broccolischotel, onder andere. De testresultaten zien er positief uit, zeggen ze.

Lengte, gewicht, Body Mass Index (lengte kwadraat gedeeld door gewicht). Een meetlint, een prikje: buikomvang, vetpercentage (gezond/ ongezond, te laag/goed/te hoog). In de kerkzaal zijn de stoelen aan de kant geschoven voor de gezondheid, het nieuwe geloof. Deelnemers knijpen in knijpmeters, doen een blokjes-in-gaten-test (oog-hand-coördinatie), snelwandelen in zes minuten zo vaak mogelijk rond een cirkel van grondhoedjes.

In de koffieruimte van de kerk zijn Jannie Rodenburg en Johannes Roelsma gearriveerd, twee blakende senioren van 86. Ze mogen gelden als Bakkeveens voorbeeld van hoe het moet, gezond oud worden. Ze leefden al als de gezonde Sardijnen toen die nog niet hadden vernomen dat ze in een Blue Zone woonden. ‘Goed eten, drinken, goed bewegen’, zegt Roelsma. ‘Gewoon: actief.’ Hij is medicijnvrij, zegt hij. ‘Ik zie hem nooit’, zegt Brouwers.

Roelsma gaat nog op de fiets naar Drachten. Hij en Rodenburg, geen paar, hebben allebei een moes- en bloementuin. Roelsma loopt zo de tuin in voor een krop sla, die even later op tafel staat. Rodenburg heeft de aardappels en wortels al in de grond. Ze doet aan Nordic walking en gaat elke week zwemmen. Roelsma heeft vanochtend al een goeie wandeling in de benen. In het bos heeft hij een specht gehoord. Buitenlucht geeft ontspanning, de tuin voldoening. Roelsma’s pruimenboom staat in bloei, de eerste bijen zijn gesignaleerd. ‘Zo’n mooi gevoel.’

‘In Blue Zones gaan mensen niet naar de sportschool’, zegt Jon Brouwers. ‘Ze halen hun beweging uit de omgeving.’ ‘Natuurlijk bewegen’, de hele dag door, is, wetenschappelijk aangetoond, beter dan drie keer per week een uur intensief. Gemak dient de mens, maar niet per se de gezondheid. De hele dag zitten compenseer je niet met een uurtje fitness. We komen te weinig buiten. ‘Deze mensen zijn eigenlijk altijd in beweging’, zegt Brouwers. ‘De Blue Zones zijn heel sterk zoals het vroeger was.’

In haar praktijk komen mensen met overgewicht (de helft van de volwassenen is te zwaar), met aan leefstijl gerelateerde, chronische aandoeningen (hart, vaak suiker). ‘Die kun je behandelen met medicijnen, maar ik merkte dat patiënten zich er niet fitter door gingen voelen, niet veel gelukkiger werden. Veranderingen in iemands leefstijl hebben een grondiger, langduriger impact op iemands gezondheid en welbevinden.’

Leefstijl: de som van iemands gezondheidskeuzes. ‘Ik zie mensen met overgewicht ook ongelukkig zijn. Een slecht voedingspatroon vertaalt zich in een ongezonde darmhuishouding.’ Zoals er een relatie is tussen iemands darmleven en zijn humeur, is die er ook, met wat tussenstapjes, tussen slechte voeding en depressie. ‘Onze darmflora heeft weinig diversiteit. Bij stammen in Zuid-Amerika is de diversiteit van darmmicroben veel rijker.’

Brouwers volgde in Amerika een opleiding tot ‘leefstijlarts’ en leerde dat iemands leefstijl veranderen moeilijk is. Wat doen de blauw-omtrokken voorbeeldgebieden goed en hoe kan Bakkeveen meer op ze gaan lijken? ‘We leven in een dikmakende omgeving.’ In en om Bakkeveen zijn de wegen recht en lang, de mensen pakken snel de auto. Het is een toeristendorp met het bijhorende gemaksvoedsel. Er is een snackbar, een kroeg met daghap, een pizzeria en een pannenkoekenrestaurant. Brouwers is met de horeca in gesprek. ‘Onbewust maken we een paar honderd voedselkeuzes per dag.’ Die leiden, samen met de bewuste keuzes, tot wat we daadwerkelijk eten. ‘Op de snelweg word je de hele dag geconfronteerd met de M van McDonald’s. Patiënten kunnen die verleiding niet weerstaan. Scholieren die uit Bakkeveen en Ureterp naar Drachten fietsen, komen langs een filiaal van de fastfoodketen. Dat is funest. Die marketing is zo sterk.’ Brouwers wil dat horeca juist richting het gezonde gaan nudgen.

Op de tafels in de koffiezaal staan schaaltjes met tomaatjes, komkommer en bleekselderij (in pre-bewuste tijden was dat ‘rauwkost’). Er is linzensalade met noten en pitjes. Jon Brouwers heeft een lunchtrommel bij zich met eveneens noten, bleekselderij en wortel. Zorg dat je onderweg altijd tomaatjes, komkommer of wortels bij je hebt, zegt ze. Dankzij haar rijden er nu vrachtwagenchauffeurs met tomaatjes en komkommer in plaats van Marsen in de cabine. In een schema ligt een spinnenweb met zes pijlers van gezondheid in het dorp. Een ervan is saamhorigheid. Er zijn allerhande werkgroepen, een wandelgroep (samen buiten bewegen, op alle mogelijke manieren goed), een kookclub, een duurzame-energiegroep en de ‘dorpstuin’, die van het dorp een tuindorp moet maken. Nieuw groen en bloemen van 80 duizend bloembollen, voor de bijen, de vlinders, de vogels en de Bakkeveners.

Het begon twee jaar geleden, hier in de kerk, met een lezing van Brouwers voor een gezelschap van club- en verenigingsbestuurders en ondernemers. Nu doet bijna iedereen mee. Er is een filmclub, voor ‘de betere film’, tégen eenzaamheid. Er is meer belangstelling dan er plekken zijn, zegt Annemarie Bongers, een andere drijvende kracht achter alle zich over het dorp verspreidende goeds.

Ook aanwezig is Bongers’ zoon, Mendelt Tillema, een jonge, zelfverzekerde ondernemer die, zegt Bongers, een revolutionaire nieuwe hamburger heeft ontwikkeld, met zeewier. Tillema, in Wageningen opgeleid, gelooft in zijn product en in de kracht van oneliners. ‘De UmaBurger is de sappigste burger van Nederland’, zegt hij. Er loopt een pilot bij het leger. ‘Food for vigilance’, zegt Tillema. ‘Nutrition is your best ammunition.’

Zeewier is het gewas van de toekomst, zegt Tillema. ‘Qua footprint is het superlaag. Je creëert zonder bodemgebruik hoogwaardige voeding.’ De zeewier wordt gemengd met het vlees, geeft umami, smaak. In Bakkeveen heeft Tillema het geprobeerd met een zeewier-bonenburger. Dat faalde hard. Er moet vlees bij. Vlees heeft bite, structuur, kwaliteiten die de wier omhooghalen. Hybride vlees, het ei van Columbus. Sojaburgers hebben een lage voedingswaarde, zegt Tillema. Tillema’s burgers hebben een fantastische voedingswaarde. Begin nou eens tussen de middag met een tomaatje tussen je boterham met kaas, zegt Jon Brouwers. De tomaat zorgt voor vocht, vitamines en een voller gevoel, zodat je niet om twee uur nóg een boterham met kaas wilt. Zo helpen alle beetjes goed, maken ze samen een leefstijl, een leefcultuur, een Blue Zone.

In de kerkzaal lopen deelnemers aan de fit-test nog rondjes om de hoedjes, voor het preekgestoelte en het kruis aan de muur langs, zes minuten, zoals het volk Israël zes dagen om Jericho heen liep, en de zevende dag zevenmaal, waarna de stadsmuren instortten en de weg naar het Beloofde Land open lag.

Op hun route naar Blue Zone Bakkeveen, het beloofde land van gezondheid en geluk, krijgen de deelnemers na de test een beweegadvies en een plantje mee naar huis, een bosanemoon. Buiten heeft het gehageld. Nieuwe deelnemers komen binnen, melden zich bij de tafel met scoreformulieren. ‘Hoi’, zegt Annemarie Bongers. ‘Wat zien jullie er goed uit!’